Eigenschappen Bron: ZorgInstituut Nederland - Farmacotherapeutisch Kompas

Farmacokinetiek bij kinderen

Bij te vroeg geboren en voldragen pasgeborenen leidt de onvolgroeidheid van de nieren en de lever tot een vertraagde eliminatie, met een serumhalfwaardetijd van maximaal 3 uur of langer. Daarom zijn bij pasgeborenen langere doseringsintervallen (doorgaans 8–12 uur) nodig, afhankelijk van de mate van rijpheid [SmPC Sandoz].

In verschillende farmacokinetische studies bij pasgeborenen varieert de klaring van benzylpenicilline bij zeer vroeggeboren pasgeborenen consequent van ongeveer 0,07 tot 0,11 L/h/kg, met een verlengde eliminatiehalfwaardetijd van ongeveer 4 uur. De klaring neemt toe naarmate de rijping vordert bij meer volgroeide en voldragen pasgeborenen (0,17–0,35 L/h/kg) [Muller 2007] [Padari 2018] [Metsvaht 2007].

Een populatie-PK-analyse door Muller 2007 evalueerde intraveneus benzylpenicilline (50.000 IE/kg om de 12 uur) bij zeer vroeggeboren pasgeborenen (N=20) met een zwangerschapsduur (GA) <32 weken en een vermoedelijke of bevestigde infectie op dag 3 na de geboorte. De klaring nam significant toe naarmate het lichaamsgewicht toenam. De toevoeging van GA leidde niet tot een verdere verbetering van de modelaanpassing. De volgende gemiddelde farmacokinetische waarden werden vastgesteld:

PK parameter	Gemiddelde (SE)
CL (L/h)	0.103 (±0.0104)
Vss (L)	0.540
T1/2β (h)	3.9

SE: standard error

In een populatie-PK-model werden neonatale PK-gegevens uit Padari 2018 en Metsvaht 2007 gecombineerd om intraveneus toegediende benzylpenicilline te evalueren bij te vroeg en volgedragen pasgeborenen (zwangerschapsduur 24–42 weken) met vroeg optredende sepsis. Uit een niet-compartimentele analyse bleek dat de klaring lager was en de halfwaardetijd langer bij zeer vroeggeboren pasgeborenen; deze verschillen konden echter worden verklaard door rijpingsverschillen [Padari 2018] [Metsvaht 2007]:

GA [ref]	Dosering/12 uur (IU/kg)	V (L/kg)	CL (L/h/kg)	T1/2	Cmax (mg/L)	Cmin (mg/L)	AUC0-12 (mg.h/L)
≥32 wk
[Padari 2018]	25.000 (N=12)	0.48 (0.38-0.51)	0.21 (0.17-0.29)	3.5 (3.0-4.2)	62.5 (51.1-74.8)	3.3 (2.3-4.9)	173.6 (127.6-205.7)
	50.000 (N=4)	0.63 (0.58-0.67)	0.25 (0.19-0.35)	4.2 (3.9-5.0)	94.5 (87.3-98.7)	6.4 (5.4-7.5)	225.1 (212.0-295.0)
≤28 wk
[Metsvaht 2007]	25.000 (N=9)	0.64 (0.50-0.71)	0.09 (0.07-0.11)	4.6 (3.8-5.6)	58.9 (52.9-77.5)	3.4 (2.9-3.6)	161.2 (136.3-169.6)
	50.000 (N=8)	0.41 (0.33-0.57)	0.07 (0.07-0.08)	3.8 (3.3-7.0)	145.5 (108.6-157.3)	7.1 (5.2-12.9)	389.3 (341.3-436.2)

GA: gestational age (zwangerschapsduur)
De PK-getallen geven de mediaan (interkwartielafstand) weer.

In het definitieve populatie-PK-model werd de klaring bepaald door lichaamsgewicht (beschreven met allometrische gewichtsschaling) en de mate van niermaturatie, die afhankelijk was van de postmenstruele leeftijd. GA was geen onafhankelijke covariabele meer nadat rekening was gehouden met de postmenstruele leeftijdsafhankelijke niermaturatie. De definitieve geschatte parameterwaarden waren [Padari 2018]:

PK parameter	Gemiddelde (SE)
CL (L/h/70 kg)	13.2 (±1.04)
V (L/70 kg)	29.8 (±2.56)

SE: standard error

Therapeutische hypothermie vermindert de klaring van benzylpenicilline bij bijna voldragen en voldragen pasgeborenen (zwangerschapsduur 36–42 weken). Een populatie-PK-model specifiek voor benzylpenicilline bij 41 pasgeborenen toonde een klaring die afhankelijk was van de temperatuur en de postnatale leeftijd, met waarden van 0,16 L/h/kg tijdens de afkoeling (33,5 °C) die na opwarming (37 °C) op postnatale dag 5 toenamen tot 0,25 L/h/kg, wat wijst op een veranderde renale eliminatie in deze specifieke klinische context [Bijleveld 2018].

Label dosisadvies Kinderformularium

On-label
- Diverse infecties 

Off-label
- Sepsis 
- Congenitale syfilis 

Toon SmPC tekst Toon SmPC tekst

Beschikbare toedieningsvormen/sterktes

Overige info toediening/beschikbaarheid

Informatie over geneesmiddeltekorten

Doseringen

Bacteriele infecties
Intraveneus 1 maand tot 18 jaar [6] 100.000 IE/kg/dag in 4 doses. Max: 5.000.000 IE/dag. De dagdosis kan als continue infuus toegediend worden.

Ernstige bacteriële infectie, neonatale sepsis, meningitis

Intraveneus < 1 week en geboortegewicht < 2000 gr [1] [3] [9] 100.000 IE/kg/dag in 2 doses. < 1 week en geboortegewicht ≥ 2000 gr [1] [3] [9] 150.000 IE/kg/dag in 3 doses. 1 week tot 4 weken en geboortegewicht < 2000 gr [1] [3] [9] [18] 150.000 IE/kg/dag in 3 doses. 1 week tot 4 weken en geboortegewicht ≥ 2000 gr [1] [3] [9] [17] [18] 200.000 IE/kg/dag in 4 doses. 1 maand tot 18 jaar [1] [2] [3] [6] [9] [10] 400.000 IE/kg/dag in 4 doses. Max: 12.000.000 IE/dag. De dagdosis kan als continue infuus toegediend worden.

Congenitale syfilis

Intraveneus Prematuren en terme neonaten 0 dagen tot 7 dagen [5] [11] [12] [13] [14] [15] [16] Startdosering: 100.000 IE/kg/dag in 2 doses. Verhoog de dosering tot 150.000 IE/kg/dag in 3 doses, zodra de postnatale leeftijd meer dan 7 dagen bedraagt. Totale behandelduur: 10 dagen Prematuren en terme neonaten ≥ 7 dagen [5] [11] [12] [13] [14] [15] [16] 150.000 IE/kg/dag in 3 doses. Totale behandelduur: 10 dagen

Nierfunctiestoornissen bij kinderen > 3 maanden

Aanpassingen als volgt:

GFR 50-80 ml/min/1.73 m2

Aanpassing niet nodig

GFR 30-50 ml/min/1.73 m2

Aanpassing niet nodig

GFR 10-30 ml/min/1.73 m2

een algemeen advies kan niet worden gegeven. Per patiënt moet een afweging worden gemaakt tussen het beoogde effect, de risico's van bijwerkingen bij overdosering en therapiefalen bij onderdosering.

GFR < 10 ml/min/1.73 m2

een algemeen advies kan niet worden gegeven. Per patiënt moet een afweging worden gemaakt tussen het beoogde effect, de risico's van bijwerkingen bij overdosering en therapiefalen bij onderdosering.

Bijwerkingen bij kinderen

Overgevoeligheidsreacties, koorts. Na i.m. toediening kan spiernecrose en ontsteking op de plaats van toediening optreden, na i.v. toediening tromboflebitis. Verder ten gevolge van hoge doseringen: interstitiële nefritis, bloedbeeldafwijkingen, stollingsstoornissen.

Bijwerkingen algemeen Bron: ZorgInstituut Nederland - Farmacotherapeutisch Kompas

Zeer vaak (>10 %): bij behandeling van (neuro)syfilis: de Jarisch-Herxheimer reactie (zie voor meer informatie onderin de rubriek).

Vaak (1-10%): overgevoeligheidsreacties zoals angio-oedeem, oedeem van de larynx, serumziekte, (allergische) vasculitis, urticaria, maculopapuleuze uitslag; koorts, eosinofilie. Na i.m.-toediening: lokaal spiernecrose, pijn en ontsteking; na i.v.-toediening: tromboflebitis.

Soms (0,1-1%): glossitis, stomatitis, misselijkheid, braken, diarree.

Zelden (0,01-0,1%): overige allergische reacties incl. anafylactische shock. Convulsies (met name bij epilepsie-patiënten, meningitis, hersenoedeem, bij/na cardiochirurgische ingrepen met de hart-long-machine, bij hoge doseringen (> 20 mln. IE/dag) of de snelle injectie van > 5 mln. IE en bij een verminderde nierfunctie). Candidiasis. Bij hoge i.v.-doseringen: oligurie of anurie (meestal spontaan reversibel binnen 2 dagen), interstitiële nefritis (vanaf ca. 12 mln. IE/dag). Veranderingen in het bloedbeeld (hemolytische anemie, leukopenie, granulocytopenie (neutropenie), agranulocytose, trombocytopenie, vooral bij hoge doseringen (bv. behandeling bacteriële endocarditis). Een hemolytische anemie kan nog tot 8 weken na het staken aanhouden. Voorbijgaande verhoging van LDH en serumtransaminasewaarden (m.n. ASAT). Bij snelle infusie van hoge doseringen (> 10 mln. IE): elektrolytstoornissen.

Zeer zelden (< 0,01%): adenopathie, lupus. Pseudomembraneuze colitis. Klinische tekenen van acute longziekte met koorts (Löffler-syndroom). Neurologische en psychiatrische stoornissen; bv. polyneuropathie, perifere neuropathie, vooral na hoge doseringen, voorts hallucinaties, verwardheid, agitatie, depressie, ernstige en soms fatale encefalopathie. Hepatitis, cholestase. Spier- en gewrichtspijn, bij verminderde nierfunctie zijn bij hoge doseringen ook myoklonieën gemeld. Stevens-Johnsonsyndroom, toxische epidermale necrolyse, exfoliatieve dermatitis. Pancytopenie.

Verder zijn gemeld: arteriële occlusie. Slaperigheid. Pemfigoïd. Vooral bij congestieve hartaandoeningen kunnen bij hoge doseringen hypernatriëmie, metabole alkalose, hypokaliëmie of waterretentie optreden. Verlenging van de bloedingstijd (bij hoge doseringen; > 10 mln. IE/dag bij uremie, > 40 mln. IE/dag bij normale nierfunctie); deze kan tot enkele dagen na het staken van de therapie aanhouden. Bij zuigelingen bij i.m.-toediening: ernstige lokale reacties.

De Jarisch-Herxheimer reactie (met koorts, koude rillingen, tachycardie, bloeddrukdaling, spierpijn, zere keel en hoofdpijn) kan bij de behandeling van syfilis en andere infecties met spirocheten (bv. lymeborreliose en leptospirose) optreden binnen 2–12 uur na toediening van de eerste dosis. Deze reactie (van voorbijgaande aard) wordt vooral gezien bij syfilis met een hoge 'bacterial load', zoals bij een hoge RPR-titer en in het tweede stadium. De symptomen kunnen worden onderdrukt met antipyretica, zoals paracetamol. Bij zwangeren kan deze reactie een vroegtijdige partus en foetale nood veroorzaken; echter dit is geen reden om hen de syfilisbehandeling te onthouden, wel dient er tijdens de zwangerschap gekozen te worden voor een ander geneesmiddel.

Meld bijwerkingen bij kinderen altijd bij Lareb

• Bij kinderen worden veel geneesmiddelen off-label gebruikt. Alle ervaringen zijn belangrijk om te melden om zo meer kennis te verzamelen en te delen
• Ook wanneer u niet zeker weet of de bijwerking echt door het geneesmiddel komt

Meld hier

Contra-indicatie algemeen Bron: ZorgInstituut Nederland - Farmacotherapeutisch Kompas

• bekende overgevoeligheid voor penicillinen;
• voorgeschiedenis van een ernstige, onmiddellijk optredende overgevoeligheidsreactie (bv. anafylaxie) op een ander β-lactamantibioticum (bv. cefalosporine, carbapenem, monobactam).

Waarschuwingen en voorzorgen bij kinderen

Tussen penicillines onderling en (in mindere mate) cefalosporines kan kruisallergie en kruisresistentie voorkomen. Allergische reacties van huid en slijmvliezen kunnen soms pas na 48 uur optreden. In deze gevallen dient de behandeling te worden gestaakt. Bij hoge doses rekening houden met Na-gehalte. Bij nierinsufficiëntie geen hoge doses toedienen, wegens gevaar voor neurotoxiciteit, tubulusnecrose en anurie.

Waarschuwingen en voorzorgen algemeen Bron: ZorgInstituut Nederland - Farmacotherapeutisch Kompas

Als de infusies te snel worden toegediend, kunnen epileptische aanvallen en elektrolytstoornissen optreden. Een snelheid van niet meer dan 500.000 IE/minuut, 0,3 g/minuut, 300 mg/minuut wordt aanbevolen voor intraveneuze doses van meer dan 2.000.000 IE, 1,2 g, 1200 mg [SmPC Sandoz].

Tussen penicillinen onderling komt vaak kruisovergevoeligheid voor. Tussen penicillinen en andere β-lactamantibiotica, zoals cefalosporinen, is de kans hierop lager (meestal < 2%) en vooral relevant bij identieke of sterk vergelijkbare R1-zijketens. De klassieke schatting van 5–10% is achterhaald. Het gebruik bij een bevestigde (ernstige) overgevoeligheid voor penicillinen is gecontra-indiceerd. Wees voorzichtig bij overgevoeligheid voor andere β-lactamantibiotica zoals cefalosporinen, monobactams of carbapenems, de kans op een kruisreactie is sterk afhankelijk van specifieke zijketens. Overleg bij twijfel met een allergoloog of raadpleeg een kruistabel.

Huidreacties: Wees voorzichtig bij een allergische diathese (bv. hooikoorts) of astma of eerdere ernstige allergische reacties in de voorgeschiedenis. Controleer nauwkeurig in de eerste 30 minuten na toediening. Reacties van huid en slijmvliezen kunnen soms pas na 48 uur optreden. In dit geval de therapie staken en adequate therapie instellen (bv. antihistaminica). Bij patiënten met een dermatomycose zijn para-allergische reacties mogelijk, gezien er vaak sprake is van een gemeenschappelijke antigeniciteit tussen penicillinen en dermatofyte metabolieten. Bij een bestaande mononucleose-infectie (EBV-infectie) en ook bij een begeleidende infectie bij een acute lymfatische leukemie is er meer kans op huidreacties.

Ook kruisresistentie komt voor tussen penicillinen en cefalosporinen, vooral bij Gram-negatieve bacteriën, door gemeenschappelijke resistentiemechanismen (bv. productie van β-lactamasen).

Controle tijdens de behandeling: bij een behandeling van ≥ 5 dagen met hoge doseringen het bloedbeeld, de nierfunctie en elektrolyten controleren. Bij hoge doses rekening houden met de natriumbelasting, met name bij congestief hartfalen en bij een verminderde nierfunctie. Hierbij kunnen hypernatriëmie, metabole alkalose, hypokaliëmie of waterretentie optreden.

Neuro- en nefrotoxiciteit: bij verminderde nierfunctie geen hoge doses toedienen wegens gevaar van neurotoxiciteit (zich bv. uitend in convulsies), tubulusnecrose en anurie. Bij meningitis, epilepsie of hersenoedeem is er bij hoge doseringen (> 20 mln. IE/dag) een toegenomen kans op convulsies.

Syfilis: Periodieke klinische controle en serologische follow-up is aangewezen, waar nodig van de liquor cerebrospinalis. Volgens de NHG-Standaard Het soa-consult (2025): deze klinische en serologische controles afspreken 6 en 12 maanden na de behandeling. De controles zullen veelal plaatsvinden in (afstemming met) de tweedelijnszorg. Bij zwangeren kan de Jarisch-Herxheimer reactie (zie rubriek Bijwerkingen) vroegtijdige partus en foetale nood veroorzaken; echter dit is geen reden om hen de syfilisbehandeling te onthouden. Volgens de NHG-Standaard worden zwangeren met syfilis altijd verwezen naar de tweedelijnszorg. Tijdens de zwangerschap dient volgens de multidisciplinaire richtlijn SOA (2024) gekozen te worden voor een andere zoutvorm van benzylpenicilline, nl. benzathinebenzylpenicilline.

Ernstige en aanhoudende diarree: Overweeg de diagnose pseudomembraneuze colitis bij ernstige en persisterende (bloederige-slijmerige of waterdunne) diarree gedurende of na de therapie. Bij een vermoeden hiervan de behandeling met benzylpenicilline staken en een gepaste behandeling instellen. Vermijd in deze situatie geneesmiddelen die de peristaltiek remmen.

Beïnvloeding diagnostische testen: hoge doses penicillinen kunnen bij het aantonen van urobilinogeen, bepaling van 17-ketosteroïden, bij een aantal testen op glucose in de urine (Benedict, Clinitest) en bij de directe antiglobuline(Coombs-)test, fout-positieve reacties veroorzaken. De directe antiglobulinetest kan nog 6–8 weken positief blijven.

Interacties Bron: KNMP/Informatorium Medicamentorum

Penicillines algemeen:

Relevant:
Het effect van VKA's kan worden versterkt, waarschijnlijk door een verhoogde afbraak van stollingsfactoren gedurende de koortsperiode. Een uitzondering hierop is flucloxacilline, dit verzwakt het effect van VKA's door enzyminductie.

Geen interactie:
In de literatuur is onvoldoende onderbouwing voor interactie met orale anticonceptiva, tetracyclines of met TNF-α-antagonisten. 

Niet beoordeeld:
Fenylbutazon, acetylsalicylzuur, probenecide en indometacine kunnen de halfwaardetijd van penicillines verlengen, doordat ze de tubulaire secretie remmen.

Combinatie van penicillines en aminoglycosiden kan een synergistische werking hebben.

Er is aangetoond dat er geen interactie optreedt tussen digoxine en penicillines.

• ANTIMICROBIELE MIDDELEN VOOR SYSTEMISCH GEBRUIK
• ANTIBACTERIELE MIDDELEN VOOR SYSTEMISCH GEBRUIK

BETALACTAM-ANTIBIOTICA, PENICILLINES

Deze pagina geeft een overzicht van geneesmiddelen uit dezelfde ATC groep. Let op: Dit betekent niet per definitie dat deze middelen onderling uitwisselbaar zijn.

PENICILLINES MET BREED SPECTRUM
	Amoxicilline	J01CA04
	Pivmecillinam Selexid	J01CA08

BETALACTAMASE-GEVOELIGE PENICILLINES
	Benzathinebenzylpenicilline	J01CE08
	Feneticilline Broxil	J01CE05
	Fenoxymethylpenicilline	J01CE02

BETALACTAMASE-RESISTENTE PENICILLINES
	Flucloxacilline Floxapen	J01CF05

COMBINATIEPREPARATEN
	Amoxicilline + clavulaanzuur Augmentin	J01CR02
	Piperacilline (als Na-zout) / Tazobactam (als Na-zout) Tazocin	J01CR05

Referenties

1. Hartwig NC, et al, Vademecum pediatrische antimicrobiële therapie, 2005
2. American Academy of Pediatrics, Committee on Infectious Diseases, Red Book; Report of the Committee on Infectious Diseases, Elk Grove Village, IL:, 2021-2024, 32th ed
3. American Academy of Pediatrics Committee on Infectious Diseases, Treatment of Bacterial Meningitis, Pediatrics, 1988, 81, 904-7
4. Metsvaht T, et al, Pharmacokinetics of penicillin g in very-low-birth-weight neonates, Antimicrob Agents Chemother, 2007, 51, 1995-2000
5. Ikuta T et al., Administration of intravenous benzylpenicillin in 13 infants born to mothers with syphilis infection: A case series, J Infect Chemother, 2021, 27(11), 1662-1664
6. Sandoz B.V. , Natriumbenzylpenicilline Sandoz 500.000-10.000.000 IE, poeder voor oplossing voor injectie of infusie (RVG 120396-120400-120401-120402), www.cbg-meb.nl, 12-01-2025
7. Padari H, et al., Pharmacokinetics of Penicillin G in Preterm and Term Neonates, Antimicrob Agents Chemother. , 2018, 62(5)
8. Bijleveld Y.A, et al., Evaluation of a System-Specific Function To Describe the Pharmacokinetics of Benzylpenicillin in Term Neonates Undergoing Moderate Hypothermia, Antimicrob Agents Chemother., 2018, 62(4)
9. Experts opinion Editorial Board Kinderformularium NL , Meeting 13-10-2026
10. Fukayama H, et al., Bacterial meningitis due to the Streptococcus mitis group in children with cerebrospinal fluid leak, IDCases., 2022
11. Bin S, et al., Congenital Syphilis Coinfection in a Preterm Infant with Early Onset Sepsis due to Enterobacter cloacae, Case Rep Infect Dis., 2021
12. Balaban A.M.D, et al., A Case of Congenital Syphilis—Focus on Histopathology and Literature Review, The American Journal of Dermatopathology , 2022, 44(5), 372-375
13. Alqahtani M.H, et al., Early Congenital Syphilis Presenting With Severe Congenital Pneumonia and Cutaneous Manifestations in a Neonate at Birth: A Case Report, Cureus., 2024, 16(9)
14. Cammarata E, et al., Congenital Bullous Syphilis: A Case Report from Italy and a Comprehensive Literature Review, Medicina. , 2025, 61(1)
15. Lee H.S, et al., Congenital syphilis unusually presenting with prematurity-related severe neonatal morbidities including meconium obstruction: A case report and review of the literature, Medicine (Baltimore), 2020
16. Duby J, et al., Non-immune Hydrops Fetalis and Hepatic Dysfunction in a Preterm Infant With Congenital Syphilis, Front Pediatr. , 2019
17. Jansen S.J, et al., Benzylpenicillin Serum Concentrations in Neonates With Group B Streptococci Sepsis or Meningitis: A Descriptive Cohort Study, Pediatr Infect Dis J. 2021;40(5):434-9., 2021
18. Molyneux E.M, et al., The Treatment of Possible Severe Infection in Infants: An Open Randomized Safety Trial of Parenteral Benzylpenicillin and Gentamicin Versus Ceftriaxone in Infants <60 days of Age in Malawi, Pediatr Infect Dis J. , 2017
19. ZorgInstituut Nederland, Farmacotherapeutisch Kompas (Eigenschappen, Contra-Indicaties, Bijwerkingen, Waarschuwingen en Voorzorgen), Geraadpleegd 20-10-2026
20. Informatorium Medicamentorum, (Interacties), Geraadpleegd 20-10-2026

Wijzigingen

Therapeutic Drug Monitoring

Overdosering