← Terug naar overzicht

Milieu impact van geneesmiddelen

De zorgsector is verantwoordelijk voor circa 4-8% van de totale CO2 uitstoot in Nederland. Geneesmiddelen vormen, na energiegebruik van gebouwen en reisbewegingen, de derde grootste bron van CO2 en zijn verantwoordelijk voor ongeveer 40% van de totale zorggerelateerde uitstoot [1].

• Indirecte milieueffecten
  Uitstoot van broeikasgassen vindt plaats in alle fases van de geneesmiddelketen: van ontwikkeling en productie tot gebruik en uitscheiding. De uitstoot wordt uitgedrukt in g/CO2eq., dit zijn koolstofdioxide equivalenten om de milieu-impact van verschillende broeikasgassen te kunnen vergelijken. Naast CO2 uitstoot is de zorgsector verantwoordelijk voor 4% van het afval, 13% van het grondstofgebruik, 7% van het zoetwater- en landgebruik, geneesmiddelen en chemicaliën hebben de grootste bijdrage aan al deze impacts [2]. De voorschrijver heeft gedeeltelijk invloed op deze milieueffecten door bepaalde geneesmiddelen wel of niet voor te schrijven. Helaas is er nog weinig informatie beschikbaar die de impact van verschillende middelen en toedieningsvormen inzichtelijk maken. 

• Directe milieueffecten
  Medicatieresten kunnen op verschillende manieren in het milieu terechtkomen waar ze een directe impact hebben. Bijvoorbeeld door het incorrect weggooien of gebruiken, maar ook na correct gebruik worden middelen deels onveranderd uitgescheiden en belanden zo via de riolering in het oppervlaktewater. In waterzuiverings- installaties worden deze stoffen slechts gedeeltelijk verwijderd. Deze medicijnresten kunnen schadelijke gevolgen hebben voor de organismen in het watermilieu. Onderzoek toont aan dat er onder andere sprake kan zijn van gedragsverandering, weefselschade en effecten op de voortplanting. De kwaliteit van het drinkwater is nog niet in het geding maar kan in de toekomst onder druk komen te staan [ 3,4]. 

Verduurzamen in de gezondheidszorg

De Green Deal Duurzame Zorg 3.0 in Nederland is een samenwerking tussen de Rijksoverheid en zorgpartijen om de gezondheidszorg te verduurzamen. Daarbij ligt de nadruk niet alleen op het terugdringen van de broeikasgas-uitstoot maar ook op het reduceren van restafval en het tegengaan van de verontreiniging van het oppervlaktewater [5]. Naast fabrikanten spelen de voorschrijvers hierin een grote rol. Door voorkeur te geven aan geneesmiddelen met minder milieu-impact kunnen voorschrijvers een sterk signaal afgeven aan fabrikanten om duurzamer te ontwikkelen en te produceren. 

Duurzaam voorschrijven  
Duurzaam geneesmiddelengebruik betreft het voorschrijven, ter hand stellen en gebruiken van medicatie met minimale milieubelasting zonder daarbij concessies te doen aan veiligheid of effectiviteit. Hieronder staan enkele strategieën voor duurzaam voorschrijven beschreven [6, 7]. 

• Voorkom onnodig medicatiegebruik
  Voorkomen is beter dan genezen, dit geldt ook voor de uitstoot die geneesmiddelen veroorzaken. Voor het terugdringen van de uitstoot van medicatie blijft niet voorschrijven veruit het meest effectief. Belangrijk is om te benadrukken dat wanneer medicatiegeïndiceerd en van toegevoegde waarde is, gebruik hiervan juist tot minder milieu-impact leidt.
• Minimaliseer verspilling al tijdens het voorschrijven.
  Denk hierbij bijvoorbeeld aan een lage afleverhoeveelheid bij nieuwe medicatie. Gebruikelijk is dit voor 15 dagen of één heel doosje, echter kunnen hier in overleg andere afspraken over worden gemaakt met de locale apotheek. Ook voorschrijven met een stopdatum, het afronden op hele strips/flacons en het afstemmen van aflevertermijnen op de behandelduur kunnen verspilling terugdringen. Zie ook de Roadmap Medicijnverspilling voor de eerste- en tweedelijnszorg van de Green Deal Duurzame zorg voor mogelijke interventies [8].
• Kies een duurzamere toedieningsvorm met een lagere milieu-impact.
  • Intraveneus versus oraal
    Hoewel intraveneuze (IV) medicatie in veel klinische situaties onmisbaar is, heeft deze toedieningsvorm vaak een aanzienlijk grotere ecologische voetafdruk vergeleken met orale varianten [9]. Neem bijvoorbeeld paracetamol waar de IV toedieningsvorm een 12 tot 16x hogere broeikasgasuitstoot heeft vergeleken met de orale variant [10]. Dit is niet alleen te wijten aan het intensieve productieproces en de verpakking maar ook aan het feit dat er meer materialen en handelingen nodig zijn tijdens toediening van IV medicatie [7]. Tot slot geeft een orale toedieningsvorm minder risico op complicaties en bespaart ook kosten. Deze vergelijking tussen oraal en IV kan alleen gemaakt worden op het moment dat het molecuul en de dosering voor beide toedieningsvormen overeenkomen. 
  • Oraal: vaste formulering versus vloeibare formuleringen
    Ook tussen de andere toedieningsvormen kunnen verschillen bestaan. Zo heeft vloeibare amoxicilline een twee keer hogere uitstoot vergeleken met de tabletten of capsules. Dit heeft te maken met de verpakking en de hogegraad van verspilling van de drank [11].
    Pill School
    De Engelse NHS onderzocht de haalbaarheid van een zogenaamde ‘Pill School’ waar ze kinderen vanaf 3 jaar leren om tabletten en capsules te slikken. Vloeibare formuleringen zijn minder stabiel, smaken vies en hebben vaak hogere uitstoot en kosten vergeleken met pillen. Het onderzoek liet zien dat 87% van de kinderen tussen de 3-14 jaar in staat waren pillen te slikken na een enkele training van gemiddeld 15 minuten [12]. Het integreren van een ‘pill school’  in de pediatrische zorg vergroot de toegang van kinderen tot medicatie aangezien de beschikbaarheid van vloeibare formuleringen omhoog gaat en de onaangename vloeibare formuleringen worden vermeden. Ook de therapietrouw zou hierdoor verbeteren. Belangrijk is ook om te vermelden dat het onderzoek ook een positieve reactie bij de ouders zag, die door de training meer vertrouwen kregen in het toedienen van pillen bij hun kind.
  • Inhalatie: poederinhalator versus dosis aerosol
    Bij inhalatiemedicatie kan eenzelfde vergelijking worden gemaakt tussen dosisaerosolen en poederinhalatoren. De drijfgassen in de huidige meestgebruikte dosisaerosolen zijn sterke broeikasgassen waardoor ze een 18 keer hogere milieu-impact hebben dan poederinhalatoren [13]. Er zijn dosisaerosolen in ontwikkeling met groene drijfgassen in ontwikkeling die het in de toekomst wellicht mogelijk maken om minder milieubelastende dosisaerosolen voor te schrijven [14]. Switchen naar duurzamere toedieningsvormen kan een substantiële bijdrage leveren aan het terugdringen van de uitstoot in de zorg.

Bij de keuze voor een toedieningsvorm en of formulering moet rekening gehouden worden met zowel de eigenschappen van het geneesmiddel als de patiënt. Zie voor uitgebreidere overwegingen de NVZA leidraad ‘Liever enterale dan parenterale therapie’ [15].
Algemene vuistregels:
- Tablet/Capsule > Suspensie > IV
- Poederinhalator > Dosisaerosol

• Minimaliseer doseringsfrequentie. 
  Kies waar klinisch mogelijk voor minder vaak per dag doseren, mits dit kan met piek- en dalspielgels en leidt tot een even effectieve behandeling. Wanneer er bijvoorbeeld staat dat medicatie 2-4x per dag gedoseerd kan worden, kies dan twee keer per dag doseren. Dit verkleint het aantal handelingen en vermindert afval.
• Implementeer een vast evaluatiemoment.
  Door structurele herbeoordeling van de medicatie kan er eerder medicate geminderd of zelfs gestopt worden. Evalueer bijvoorbeeld of medicatie nog noodzakelijk is en of de meest gunstige toedieningsvorm gebruikt wordt.  Zo kan onnodig medicijngebruik worden voorkomen. Er is geen duidelijke richtlijn voor de frequentie waarin deze beoordelingen dienen plaats te vinden bij kinderen, dit kan door de arts of apotheker ingeschat worden. Voor volwassenen met polyfarmacie is de richtlijn 1x per jaar.
• Optimaliseer werkprocessen rond infuusmedicatie.
  Richt het infuusbeleid in met aandacht voor minimalisatie van verspilling van medicatie en materiaal. Dit kan bijvoorbeeld door kritisch te kijken naar noodzaak van waakinfusen en door de loopsnelheid zo laag mogelijk te houden. Maar ook door zo laat mogeljik infusen te bestellen en te poolen tijdens bereidingen kan verspilling worden voorkomen.
• Betrek de patiënt, ouders en verzorgers.
  Door de patient, ouders of verzorgers te betrekken bij de besluitvorming rond de medicatie bevordert de therapietrouw. Bespreek daarom het behandelplan en correct gebruik van medicatie om onnodige verspilling te voorkomen. Benoem ook de milieuaspecten van medicatie zoals wat te doen met restmedicatie om te voorkomen dat medicijnresten in het milieu belanden. Zo kunnen patiënten restmedicatie terugbrengen bij de apotheek voor correcte verwerking, en kunnen topicale resten het beste worden afgenomen met een tissue en bij het vuil. Zie ook de pagina van het KNMP ‘Bevorderen goed gebruik’ [16].
• Werk samen met de apotheek.
  Denk bijvoorbeeld aan het doorgebruiken van thuismedicatie tijdens ziekenhuisopname en het actief registreren van verspilling om trends inzichtelijk te maken.

← Terug naar overzicht

Bronnen

1.    Steenmeijer, M. A., Rodrigues, J. F. D., Zijp, M. C., & Waaijers-van der Loop, S. L. (2022). The environmental impact of the Dutch health-care sector beyond climate change: an input–output analysis. The Lancet Planetary Health, 6(12), e949–e957. https://doi.org/10.1016/S2542-5196(22)00244-3

2.    Milieuvoetafdruk van de zorg | De Staat van Volksgezondheid en Zorg. (n.d.). Retrieved October 15, 2025, from www.staatvenz.nl/kerncijfers/milieuvoetafdruk-van-de-zorg

3.    Milieuafwegingen in de geneesmiddelvoorziening | RIVM. (n.d.). Retrieved October 17, 2025, from https://www.rivm.nl/publicaties/milieuafwegingen-in-geneesmiddelvoorziening 

4.    Vermindering van de milieu-impact van medicatie | NTVG. (n.d.). Retrieved October 15, 2025, from https://www.ntvg.nl/artikelen/vermindering-van-de-milieu-impact-van-medicatie?check_logged_in=1

5.    Green Deal Zorg - Medicijnen. (n.d.). Retrieved September 9, 2025, from https://www.greendealduurzamezorg.nl/medicijnen/initiatieven/

6.    Quickscan Duurzamer Voorschrijven - De Groene Huisarts. (n.d.). Retrieved September 9, 2025, from https://www.degroenehuisarts.nl/quickscan-duurzaam-voorschrijven/  

7.    Duurzaam voorschrijven in de kindergeneeskunde | Prelum Academy. (n.d.). Retrieved October 1, 2025, from https://www.prelumacademy.nl/vakmedia/praktische-pediatrie/522674e0-2684-4b46-ac35-4b003dc84731   

8.    Van Ambitie naar Actie: Duurzaam geneesmiddelgebruik in de zorg. (n.d.). Retrieved November 13, 2025, from https://www.greendealduurzamezorg.nl/service/nieuws/routekaart-duurzaam-geneesmiddelgebruik/ 

9.    Eii, M. N., Walpole, S., & Aldridge, C. (2023). Sustainable practice: Prescribing oral over intravenous medications. BMJ. https://doi.org/10.1136/BMJ-2023-075297  

10.  Davies, J. F., McAlister, S., Eckelman, M. J., McGain, F., Seglenieks, R., Gutman, E. N., Groome, J., Palipane, N., Latoff, K., Nielsen, D., Sherman, J. D., Patel, P., Wong, T., Harknett, E., Wong, S., Watson, S., Gemmell-Smith, M., Laing, S., Cooper, I., … Davis, G. (2024). Environmental and financial impacts of perioperative paracetamol use: a multicentre international life-cycle assessment. British Journal of Anaesthesia, 133(6), 1439–1448. https://doi.org/10.1016/j.bja.2023.11.053  

11.  Parker, E., Sawyer, M., McCloskey, A., Vasey, N., Tse, Y., & Lim, E. (2023). 729 EcoKidzMed: Measuring the carbon emissions of packaging, distribution and waste disposal of liquid and capsule amoxicillin. A295–A296. https://doi.org/10.1136/ARCHDISCHILD-2023-RCPCH.466   

12.  Rashed, A. N., Terry, D., Fox, A., Christiansen, N., & Tomlin, S. (2021). Feasibility of developing children’s Pill School within a UK hospital. Archives of Disease in Childhood, 106(7), 705–708. https://doi.org/10.1136/ARCHDISCHILD-2020-319154

13.  Dekhuijzen PNR, Snoeck-Stroband JB, van Boven JFM et al. CO2-voetafdruk van inhalatoren kan op vele fronten omlaag. Effectiviteit en medische indicatie blijven voorop staan bij keuze inhalator. Pharmaceutisch Weekblad. 2022;16. Via pw.nl , inloggen nodig. 

14.  Leidraad - Klimaatbewust voorschrijven van inhalatiemedicatie | Zorginstituut Nederland. (n.d.). Retrieved November 11, 2025, from https://www.zorginstituutnederland.nl/documenten/2025/04/09/transmurale-leidraad-klimaatbewust-voorschrijven-van-inhalatiemedicatie 

15.  Liever enterale dan parenterale therapie – Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers (NVZA). (n.d.). Retrieved November 13, 2025, from https://nvza.nl/liever-enterale-dan-parenterale-therapie/ 

16.  Bevorderen goed gebruik | KNMP. (n.d.). Retrieved November 13, 2025, from https://www.knmp.nl/dossiers/duurzame-zorg/toolkit-groene-apotheek/bevorderen-goed-gebruik